რაფაელ იტიერი პუერტო-რიკოელი პიანისტი და ბენდლიდერი იყო, რომელმაც ცნობილი სალსას ჯგუფი El Gran Combo de Puerto Rico 1962 წელს დააარსა და ათწლეულების განმავლობაში ხელმძღვანელობდა. მუსიკოსი 7 დეკემბერს, პუერტო-რიკოში, 99 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
იგი აღიარებული იყო ლათინური მუსიკის სამყაროში. იტიერმა და მისმა ბენდმა წელს კიდევ ერთხელ მიიპყრო მსოფლიოს ყურადღება Bad Bunny-ს ცნობილი ალბომის – Debí Tirar Más Fotos-ის წყალობით, სადაც ალბომის გამხსნელ კომპოზიციაში Nuevayol – El Gran Combo-ს 1975 წლის ჰიტის Un Verano en Nueva York-ის სემპლია გამოყენებული.
8 დეკემბერს Bad Bunny-მ ინსტაგრამ სთორი თითქმის სრულად იტიერს დაუთმო:
„გმადლობთ ლათინურ მუსიკაში შეტანილი უდიდესი წვლილისთვის. El Combo მხოლოდ ორკესტრი კი არა, ხალხის სულისა და კულტურის ნაწილია: EL Gran Combo იგივე პუერტო-რიკოა და ჩვენი დროშა მთელ მსოფლიოში იფრიალებს. მარადიული სიცოცხლე რაფაელ იტიერს.“ – აღნიშნა Bad Bunny-მ ბოლო სთორიში.
რაფაელ იტიერი 1926 წელს რიო პიედრასში, პუერტო-რიკოში დაიბადა და გაიზარდა. როგორც კუნძულის მრავალი მაცხოვრებელი, იტიერიც მუსიკასთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული. მისი ბიძა სალვადორ იტიერი პუერტო-რიკოს კიდევ ერთ ლეგენდასთან, რაფაელ ერნანდესთან ერთად უკრავდა, თავად იტიერმა კი გიტარაზე ადრეულ ასაკში დაიწყო დაკვრა, მოგვიანებით კი ფორტეპიანოსაც დაეუფლა.
იტიერი აშშ-ის არმიაში კორეის ომის დროს მსახურობდა, სადაც მუსიკალური ჯგუფი Los Borinquena Mambo Boys შექმნა. დაბრუნების შემდეგ კი მან რაფაელ კორტიხოსის ჯგუფში Cortijo y su Combo დაუკრა, რის შემდეგაც დაარსდა El Gran Combo.
თავდაპირველად ბენდი სტუდიური სესიისთვის შეიქმნა და El Gran Combo / დიდი ჯგუფის სახელით დამკვიდრდა. შემდეგ ბენდმა, სატელევიზიო შოუში მიიღო მონაწილეობა და სწრაფად მოიპოვა პოპულარობა.
El Gran Combo-ს ფორმატი მალევე გახდა მრავალი დიდი სალსა-ჯგუფისთვის მისაბაძი მაგალითი.
გასულ წელს იტიერი Veteran’s Day-ზე აშშ-ის არმიამ სპეციალური მედლით დააჯილდოვა.
„როცა არმიაში წავედი, თითქოს თოჯინა ვიყავი, მაგრამ იქ ვისწავლე და ჩამომიყალიბდა დისციპლინა, რამაც მთელი ცხოვრება განმისაზღვრა,“ – ამბობდა მაშინ იტიერი.
„არმიაში მნიშვნელოვანი არაფერი გამიკეთებია, მაგრამ მუსიკაში ბევრი შევძელი. ტყვია არასდროს მისვრია, თუმცა პუერტო-რიკოში მუსიკალური მიმართულებით ჩემი წვლილი შევიტანე.“ – აღნიშნავდა მუსიკოსი.
რაფაელ იტიერის წვლილი მუსიკაში კუნძულის საზღვრებს გასცდა. El Gran Combo არა მხოლოდ პუერტო-რიკოს სავიზიტო ბარათად, არამედ ნამდვილ ინსტიტუციად ჩამოყალიბდა. დიდი ბენდების ტრადიციით, ის გახდა საწყისი პლატფორმა უამრავი მომღერლისთვის, მათ შორის Andy Montañez-სთვის და Charly Aponte-სთვის. ბენდმა მეტსახელი ”სალსას უნივერსიტეტიც” (La Universidad de La Salsa) კი დაიმსახურა.
„ჩვენ დავკარგეთ ლეგენდა, რომელმაც თავისი შეუდარებელი ხმით პუერტო-რიკო და ჩვენი დროშა მთელ მსოფლიოში გაიტანა,“ – დაწერა Marc Anthony-მ ინსტაგრამ სთორიში.
„ცრემლიანი გულით ვემშვიდობები რაფაელ იტიერის. ვიცნობდი მუსიკალურ გენიოსს და საოცარ ადამიანს. ლიდერს და ნამდვილ მენეჯერს, პატრიოტს, ბეისბოლის გულშემატკივარს, მორიდებულ პუერტო-რიკოელს, რომელიც ადგილობრივი კულტურის სიმბოლოდ იქცა (თუმცა ამას არასდროს აღიარებდა).“ – დაწერა პუერტო რიკოელმა მომღერალმა Gilberto Santa Rosa-მ ინსტაგრამზე.
ჩარტებში El Gran Combo-ს 10 ალბომი Billboard-ის Top Latin Albums-ის სიაშია შესული, მათგან ხუთი კი Top 10 ჰიტად იქცა. Tropical Airplay-ს ჩარტში El Gran Combo-ს 41 ჰიტია შესული, მათ შორის ორი N1 ჰიტი – Se nos perdió el amor და Me liberé.
2002 წელს ბენდს Billboard-ის ლათინური მუსიკის დაჯილდოებაზე ცხოვრებისეული მიღწევის ჯილდო (Lifetime Achievement) გადაეცა.
